Θεωρία & πράξη, άνθρωποι και ιδέες

Παράθεση (1):

Είναι κρίμα όμως να μιλάει κανείς για ανθρώπους κ θεωρία έχοντας στο νού μόνο τα κακά παραδείγματα κ να αγνωεί χιλιάδες αγωνιστές υποδείγματα που αξίζουν τουλάχιστον αμέτρητο σεβασμό. Είναι και ιδιαίτερα πεσιμιστικό.

Παράθεση (2):

το πρόβλημα της ΕΣΣΔ δεν ήταν μόνο η ανθρώπινη συμπεριφορά, αλλα ήταν κυρίως θεωρητικό. Ο κακομοίρης ο Μαρξ μιλούσε για εξουσία των Σοβιετ, όχι για εξουσία του γενικού γραμματέα

Αφορμή των παρακάτω στάθηκαν αυτές οι δυο εκφράσεις, οι οποίες όντως χωράνε αρκετή συζήτηση, και καλό θα ήταν οι όποιες σκέψεις να ξεδιπλωθούν πιο άνετα σε ειδικό θέμα. Ας μην πάρουμε, όμως, τον κομμουνισμό ή όποια άλλη συγκεκριμένη θεωρία ως αντικείμενο, αλλά ως μια απλή αφορμή. Μια καλή εισαγωγή είναι μέσω της «πάσας» σχετικά με τους «χιλιάδες» και τους «λίγους».
Είναι γνωστό και αναμενόμενο ότι ανέκαθεν μέσα σε ένα μεγάλο πλήθος ανθρώπων ξεχώριζαν κάποιοι άνθρωποι, πιο «ιδιαίτεροι», εξοπλισμένοι αν όχι με λαμπρά μυαλά τουλάχιστον με λαμπρές ιδέες (μην κολήσουμε στους σύγχρονους μη αξιοκρατικούς μηχανισμούς ανάδειξης σημαντικών προσωπικοτήτων).

Μια τέτοια ιδέα (λαμπρή) στο νου ενός τέτοιου ανθρώπου (που ξεχωρίζει, όχι που «τον ξεχωρίζουν») είναι εύλογο να είναι αρκετά διαυγής, σε μεγάλο βαθμό συνεπής. Το δυστύχημα είναι ότι πρόκειται κατά κανόνα για μια θεωρία, ένα μοντέλο. Κανένας δε θα αρνηθεί την αποδοτικότητά του, τη δικαιοσύνη που προσφέρει ή όλα τα υπόλοιπα καλά. Αλλά κατά κανόνα αυτά τα μοντέλα είτε ηθελημένα είτε εσκεμμένα αγνοούν μια σημαντική παράμετρο (μέσα στις πολλές): Την ανθρώπινη ιδιομορφία.

Έρχομαι εγώ και προτείνω ένα μοντέλο διακυβέρνησης και οικονομίας, δίκαιο, δημοκρατικό, αξιοκρατικό (όσο μπορεί τέλος πάντων να ικανοποιεί όλα αυτά τα κριτήρια μια θεωρία). Και ζητώ από τους ανθρώπους να το εφαρμώσουν. Αλλά:

1. Η ανθρωπότητα βρίσκεται ήδη σε μια κατάσταση (η οποία οδηγεί σε «κατεστημένη νοοτροπία») που επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την κρίση της, άρα και την πιθανή στάση της απέναντι στην πρότασή μου

2. Όση ισονομία και ισότητα και να θέλω να προσφέρω, εγώ δεν παύω να είμαι ο εισηγητής της θεωρίας, άρα πιθανότατα θα απολάβω αναγνώρισης, αποδοχής, εύνοιας από το κοινό που θα με στηρίξει γιατί το συμφέρει, και αντιστοίχως μεγάλη αντιπαλότητα από εκείνους τους (έστω πολύ λίγους) που θίγονται.

Έρχεται η ώρα της κρίσης, και η πρότασή μου προωθείται, αλλά μαζί της (μοιραία) και γω. Συντελείται μια επανάσταση, της οποίας κάποιοι πρέπει να ηγηθούν. Ένα πλήθος (κακά τα ψέματα) δεν μπορεί να φερθεί τόσο ώριμα ώστε σε κρίσιμες ή εκρητικές στιγμές, όπως η επανάσταση να αυτοοργανωθεί διατηρώντας με ορθό τρόπο τον στόχο και το ήθος του. Χρειάζεται πάντα έναν ηγέτη. Και πλέον περνάμε από τα ιδιαίτερα στοιχεία της θεωρίας στις ιδιότητες του πλήθους και του ηγέτη, του συνόλου και του ατόμου (σχετικά με κάποιες ενδιαφέρουσες, σημαντικές, μη τετριμμένες και φυσικά όχι ιδιαίτερα προφανείς διαφορές ανάμεσα σε άτομο και σύνολο ανατρέξτε σε ανάλυση σχετικά με τη «δεύτερη αντινομία του Kant»).

Αυτή η διαδικασία, όμως, δε φορτώνει τον ηγέτη με ευθύνες, αλλά και με εξουσία. Και είναι γνωστό πόσο εύκολο είναι η λαϊκή φιλοδοξία να γίνει προσωπική ματαιοδοξία και η εξουσία διαφθορά. Δεν έχει να κάνει μόνο με την επιρρεπή ή μικρονοϊκή φύση του ηγέτη, αλλά και με την τάση του πλήθους να υφίσταται. Γιατί κανείς ανήκει στο πλήθος επειδή δεν μπόρεσε ποτέ να ηγηθεί αυτού.

Ο επαναστάτης, με ή χωρίς την επιτυχία της εφαρμογής της τρομερής του θεωρίας στην πλάτη του, σύντομα γίνεται τύραννος. Γιατί το πλήθος δεν τον δέχτηκε απλώς, τον λάτρεψε. Και είναι επίσης φυσική αλυσίδα του μίσους απέναντι στον τρέχοντα τύραννο, της αγάπης στον ηγέτη-επαναστάτη και του νέου μίσους απέναντι στο μεταλλαγμένο επαναστάτο-τύραννο.

Και πιστέψτε με, ακόμα κι αν ο αρχικός εισηγητής της ιδέας δεν φτάσει να γίνει τύραννος, το πλήθος θα καταφέρει με έναν αξιοθαύμαστο αλλά ταυτόχρονα τραγικό μηχανισμό να αναδείξει τον αντικαταστάστη του: κάποιον με περισσότερη ικανότητα να γίνει τύραννος. Γιατί όποιος υπάρχει για τη θεωρία του αφανίζεται γι’ αυτήν. Ο φίλαυτος και αυταρχικός, όμως, ανέβηκε για τον εαυτό του, και δε θα διστάσει να χαϊδέψει τα αυτιά του πλήθους κλέβοντας τη δύναμη από τη θεωρία και τον εισηγητή της με ψεύδη και υποσχέσεις.

Ας μη γελιόμαστε: λίγοι άνθρωποι επιζητούν μια δίκαιη θεωρία σκεπτόμενοι ότι θα επικρατήσει (γενικά κι αόριστα) η «παγκόσμια δικαιοσύνη». Οι περισσότεροι δρουν προσωπικά (χωρίς να τους μέμφομαι γι’ αυτό), το μόνο που έλουν πραγματικά είναι να μην αδικούνται εκείνοι πλέον. Ένα κίνητρο, όμως, που ξεκινάει προσωπικά οφελιμιστικό (και πάλι χωρίς να διαφωνώ πλήρως μ’ αυτή τη λογική), τείνει εύκολα να πάρει ακραίες διαστάσεις, και να αναδείξεις εξίσου ακραίους ηγέτες.

Αν θέλετε τη γνώμη μου αυτός είναι ο λόγος που μέχρι τώρα χονδρικά στην ουσία η μόνη σημαντική εναλλαγή/διαφοροποίηση ανάμεσα στα πολιτικά συστήματα (διακυβέρνησης), όπως κι αν ονομάζονται, ό,τι κι αν διαφημίζουν, είναι το αν θα κυβερνά ένας ή λίγοι (με τάση να κυβερνούν οι λίγοι). Τα μικρά διαλείματα πραγματικής δικαιοσύνης και δημοκρατίας, οι επαναστάσεις είναι απλώς η πολιτική συναρμογή που «εξασφαλίζει» τη συνεχή διαδοχή ανάμεσα στην προηγούμενη και την επόμενη ολιγαρχία.

Κάποτε είχαμε το βασιλιά, άλλοτε τον αυτοκράτορα (με τις αυλές και τις οικογένειές τους, οπότε κι αυτό το «μοναρχία» είναι ψευδεπίγραφο), αργότερα την αριστοκρατία, τη χούντα, το φασισμό, την αναρχία, τον κομμουνισμό, τη δημοκρατία. Όλα αυτά διαφέρουν στη θεωρία, διαφέρουν στις «αρχές», αλλά όχι στο αποτέλεσμα: Ένα μάτσο αλήτες κάνουν κουμάντο.

Το ερώτημα είναι «γιατί συμβαίνει αυτό;». Αφ’ ενός γιατί καταλήγουμε σε ένα ολογαρχικό καθεστώς, αφ’ ετέρου γιατί αν έχουμε ένα δημοκρατικό/λαϊκό (έστω στα χαρτιά) καθεστώς τελικά υλοποιείται ολιγαρχικά;

Και πάλι είναι ο ίδιος ανθρώπινος παράγοντας. Όχι του ενός (η ευθύνη του είναι σχετικά μικρή), αλλά του πολυπληθούς λαού. Ο άνθρωπος έχει την τάση είτε να άρχει είτε να άρχεται. Πάντα υπάρχουν άνθρωποι που ασχολούνται και άνθρωποι που απέχουν. Άνθρωποι με θέληση και άνθρωποι χωρίς ικανότητα. Άνθρωποι με ιδεολογία και άνθρωποι χωρίς δισταγμό. Άλλοι με διάθεση και άλλοι με συμφέρον.

Πόσοι νομίζετε δε θα ήθελαν περισσότερη δικαιοσύνη; Πόσοι δε θα ήθελαν να αλλάξουν τα πράγματα προς το καλύτερο; Από την άλλη ποιοι είναι διατεθιμένοι να αναλάβουν αυτή τη διαδικασία, να μπούνε μπροστά; Ποιοι είναι ικανοί να το κάνουν; Και πόσοι είναι πρόθυμοι να παραχωρήσουν την εξουσία τους σε κάποιον άλλον, γιατί δεν είναι αρκετά δυνατοί να τη διαχειριστούν; Και εκεί γίνετι το έγκλημα. Και πάντα θα γίνεται.

Αποτέλεσμα; Κάποιος θα βρεθεί να συγκινήσει. Αν τύχει, δε, και είναι ικανός η επανάσταση θα πετύχει. Κι αν είναι και ηθικός δε θα διαφθαρεί. Εκείνος, όμως. Οι γύρω του; Αυτοί που θα κληθούν να εφαρμώσουν το σύστημα; Και δε γίνεται ούτε αυτό γιατί καταφέρνει και κρατάει το σύστημα σε μια ισορροπία. Για πόσον καιρό; Θα εμφανιστεί μια αμέσως επόμενη εξίσου ικανή και συνειδητοποιημένη γεννιά; Και εκείνοι που θέλουν τα πάντα δικά τους θα μείνουν με σταυρωμένα χέρια;

Ελπίζω να γίνεται κατανοητό αυτό που θέλω να πω: Ο περισσότερος κόσμος μπορεί να ψηφίζει και να συλλογάται ορθώς, αγαθώς, ηθικώς. Αλλά αυτό δεν τον απαλλάσει από το έγκλημα της εσφαλμένης ψήφους. Γιατί μέχρι εκεί που δέχεσαι μια δίκαιη θεωρία είσαι καθαρός, αλλά τι νόημα έχει και αυτό όταν εμπιστεύεσαι βρώμικους ανθρώπους να την υλοποιήσουν;

Γι’ αυτό, τελικά, δεν μπορούμε να ξεχωρίσουμε τη θεωρία (του κόσμου των ιδανικών) από τους ανθρώπους (του κόσμου των παθών). Γιατί η θεωρία αναφέρεται σε, και ακόμα πιο σημαντικό, υλοποιείται από ανθρώπους!. Και δεν είναι πεσιμισμός. Είναι ρεαλισμός…

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s